De afgelopen jaren hebben fundamentele mensenrechten en democratische waarden ernstige tegenslagen geleden, aangezien het politieke centrum in Europa zich naar de marge heeft teruggetrokken. Veel theoretici en beleidsmakers stellen nu dat het midden de weg kwijt is, aangezien de steun voor extremere standpunten blijft toenemen. In dit essay wordt onderzocht waarom deze verschuiving plaatsvindt en wat er moet worden gedaan om deze terug te draaien – schrijft Leander Papagianneas, MSc in Conflict and Development & MA in Southeast Europe Studies.
De EU-leiders hebben zich gerealiseerd dat de aanhoudende toestroom van illegale immigranten, in combinatie met binnenlandse spanningen over grenzen, tarieven, pensioenen, huisvesting, internationale handel, AI en natuurlijk klimaatverandering, de mogelijkheden van de EU onder druk heeft gezet. De ruimte voor gezamenlijk, effectief optreden krimpt snel. Wat gebeurt er dus met de grondbeginselen van de EU, zoals democratie en de rechtsstaat, wanneer deze worden bedreigd? En hoe kunnen we de behoefte aan olie en gas in overeenstemming brengen met de behoefte aan vrede?
Europa wordt geconfronteerd met een harde nieuwe realiteit: zijn jarenlange bondgenoot aan de andere kant van de Atlantische Oceaan heeft zich afgewend. Trump verspilde weinig tijd om het met Poetin over Oekraïne eens te worden en behandelde het conflict als een voldongen feit. Ondertussen vereiste zijn confrontatie met Iran dat hij de betrekkingen met andere machthebbers in Centraal-Azië soepeler liet verlopen. Door samen te werken met Rusland, vonden de VS het gemakkelijker om hun blik te richten op andere regionale brandhaarden.
Rusland is verantwoordelijk voor de schending van alle 10 beginselen van de Slotakte van Helsinki van 1975, waarin het wederzijdse respect van de Europese landen voor de onschendbaarheid van grenzen en de bescherming van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden werd bevestigd. In Oekraïne schendt Rusland het Handvest van de Verenigde Naties en elk van de Helsinki-beginselen.
Regionale wederopstanding
Israël zit vast in wat het ziet als een existentiële strijd tegen de laatste overblijfselen in het gebied dat bekend stond als Palestina. In Jemen worstelt Saoedi-Arabië en is het onzeker hoe het het conflict kan bedwingen of de Houthi-opstand kan indammen. Ondertussen wordt Soedan geteisterd door hongersnood en verwoesting en staat het land voor zijn ergste humanitaire crisis in jaren. In de hele regio blijven overlappende crises het Midden-Oosten destabiliseren, zonder dat er een einde in zicht is.
Ondertussen kan niemand ter verantwoording worden geroepen voor misdaden tegen de menselijkheid in de regio, aangezien het gezag van internationale organisaties afneemt. De ongemakkelijke waarheid? De plundering van het Midden-Oosten overdag gaat ongehinderd door, zonder dat iemand ter verantwoording wordt geroepen.
Regionale middenmachten creëren duidelijk nieuwe rollen voor zichzelf. Rollen die kleinere bondgenoten gretig proberen na te bootsen, vaak met weinig oog voor het internationale recht. Voor spelers met grote belangen in de wereldwijde energie is de boodschap onmiskenbaar: de veiligheidsregels van de regio staan ter discussie.
Men kan zich afvragen welke rol de EU in deze aanhoudende conflicten zou kunnen spelen. De fragmentatie van de wereldorde heeft de kaart van de internationale betrekkingen ingrijpend veranderd. De door de VS geleide unipolariteit, hyperglobalisering en het institutionele primaat van het internationaal recht hebben plaatsgemaakt voor een nulsomspel tussen regionale rivalen.
Het draait allemaal om de economie!
De economische gevolgen zijn niet te negeren: de inflatie hakt erin, de toeleveringsketens raken ontregeld en de energiezekerheid komt steeds verder buiten bereik. De EU wordt van alle kanten klemgezet door haar buren. Het tijdperk van de Europese soft power is voorbij. Brussel is niet in staat om zijn belangen te verdedigen, aangezien de energiestrijd aan zijn grenzen en in het Midden-Oosten toeneemt.
Wat oorspronkelijk begon als regionale conflicten in de Oekraïense Donbasregio en de Jordaanse Westelijke Jordaanoever, is uitgegroeid tot een complex web van veiligheidscrises dat zich uitstrekt van de Baltische staten tot Iran. Proxynetwerken, staatslegers en grote externe mogendheden zijn nu allemaal op de een of andere manier betrokken.
De rol van de Europese Unie
Terwijl oorlogen en crises zich vermenigvuldigen, kijkt de EU vanaf de zijlijn toe. De verdeeldheid tussen de lidstaten zit diep, vooral als het gaat om conflicten op de drempel van Europa en daarbuiten. Erger nog, Brussel leunt te zwaar op buitenstaanders om gewicht aan zijn woorden te geven. Ten slotte weerspiegelt het optreden van de EU een onoverbrugbare kloof tussen wat zij zegt en wat zij daadwerkelijk kan doen.
De EU zou er goed aan doen zich te herinneren dat zij er belang bij heeft om regionale spanningen te de-escaleren en de grenzen stabiel te houden. Zelfs terwijl buitenlandse mogendheden hun eigen agenda’s nastreven. Maar keer op keer aarzelt Brussel, verlamd door de chaotische realiteit ter plaatse en interne onenigheid. De prijs? De EU verliest haar diplomatieke gezag.
Daarom moet de EU afstappen van zachte macht en overgaan op harde macht. Strenge veiligheidsmaatregelen aan haar grenzen zijn de enige manier om de wereld te laten zien dat zij een verenigde politieke entiteit is. Om relevant te blijven in een multipolaire wereld, heeft de EU een verenigde defensie-industriële basis nodig, of op zijn minst de bereidheid om haar gezamenlijke militaire macht in een coherent beleid te integreren.
De EU kan niet langer zoals vroeger op traditionele bondgenoten vertrouwen voor regionale verdediging. Zij moet opschalen en banden smeden met nieuwe strategische actoren in de regio om haar grenzen te beveiligen en de naleving van het internationaal recht te waarborgen; haar immense economische capaciteit vertalen in geopolitiek beslissingsgewicht; nieuwe allianties smeden; en een verenigd blok ontwikkelen tegen uiteenlopende tendensen.
Concluderend moet de EU, om haar belangen te behouden, afzien van de illusie dat normatieve zachte macht alleen regionale conflicten kan oplossen. Zij moet de regionale integratie in strategische sectoren zoals het defensiebeleid verdiepen en zo een coherente en samenhangende houding aannemen tegenover de huidige problemen in de wereld.
Leander Papagianneas is een analist gespecialiseerd in Zuidoost-Europa. Hij behaalde zijn diploma in Conflict en Ontwikkeling (MSc, Universiteit Gent, België) en in Zuidoost-Europastudies (MA, Universiteit van Graz, Oostenrijk). Hij ontving de Marte-Versichelenprijs van de afdeling Conflict en Ontwikkeling van de Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen van de Universiteit Gent. Hij spreekt vloeiend Grieks, Engels, Frans, Nederlands en Servisch-Kroatisch.
