door Taras Kuzio
Elke staat leert uiteindelijk dezelfde les: wat een buitenlandse mogendheid niet met geweld kan veroveren,
zal het proberen te verwerven via de instellingen waarin zijn burgers vertrouwen hebben. In de Zuid-Kaukasus zijn die
instellingen zijn geen parlementen of ministeries. Het zijn moskeeën en kerken. Wie ze controleert,
is daarom een kwestie van nationale veiligheid, en Azerbeidzjan, Georgië en Armenië hebben
op zeer verschillende manieren beantwoord. Het contrast is leerzaam voor elke voormalige Sovjetstaat,
moslim of christelijk, die soeverein wil blijven.
Een seculiere keuze die twee keer is gemaakt
Het secularisme van Azerbeidzjan is niet zomaar een overblijfsel uit de Sovjet-tijd. In 1918 werd de Democratische Republiek Azerbeidzjan
Republiek de eerste seculiere democratische republiek in de moslimwereld, en ze gaf vrouwen
stemrecht gaf, nog vóór de bakermat van twee revoluties – de Verenigde Staten en Frankrijk. Zeven decennia van
Sovjetheerschappij legden vervolgens een dwingende, atheïstische versie van hetzelfde idee op, waardoor het woord in diskrediet werd gebracht
voor velen, maar ook een onafhankelijke geestelijke klasse uitholde. Toen Azerbeidzjan in 1991 zijn onafhankelijkheid herwon,
had het dat vacuüm kunnen opvullen met geïmporteerd religieus gezag, maar
in plaats daarvan verklaarde de grondwet het land tot een seculiere staat waarin religie gescheiden is van
de overheid.
Die keuze heeft vruchten afgeworpen. Azerbeidzjan is een land met een sjiitische meerderheid dat ook een partner is van
Israël, Turkije en de energiemarkten van Europa, en tevens de thuisbasis van een soennitische minderheid, een historische
Joodse gemeenschap en christelijke gemeenten die leven zonder het sektarische geweld dat
een groot deel van het Grotere Midden-Oosten getekend heeft. Zoals analisten van de Europese Stichting voor Democratie
hebben aangevoerd, is Azerbeidzjan een tastbaar bewijs dat secularisme niet in strijd is met de islam, maar het
kader waarin gelovigen van verschillende denominaties en niet-gelovigen kunnen samenleven.
De druk vanuit het zuiden
De geografie maakt dit meer dan een abstracte deugd. In het zuiden ligt de Islamitische Republiek
Iran, waarvan de politieke orde berust op geestelijke autoriteit en een aanspraak om de sjiitische wereld te leiden, en
en waarvan de bevolking tientallen miljoenen Azerbeidzjanen telt. De instrumenten van Iran zijn bekend: geestelijken
opgeleid in Qom, financiering van religieuze netwerken, pelgrimsroutes door Karbala en Mashhad,
en sympathieke media. Eurasianet heeft melding gemaakt van de bezorgdheid van Bakoe over de toename van de Iraanse invloed op de sjiitische
praktijken toenam nadat de regering haar informele beperkingen op met Iran verbonden predikers in
2013, met de conservatieve nederzetting Nardaran als middelpunt. Bakoe verijdelde een door Iran en
met Iran en Hezbollah verbonden complot tegen de Israëlische ambassade in 2008, en arresteerde in 2012 22 verdachten waarvan het
volgens hen door Iran waren getraind om de Amerikaanse en Israëlische ambassades aan te vallen. Een dodelijke veiligheidsoperatie in
Nardaran in 2015 was gericht tegen een pro-Iraanse islamitische groepering.
Azerbeidzjan wordt ook geconfronteerd met een soennitische flank. Salafistische netwerken met banden met donoren uit de Golfstaten, opstandelingen uit de Noord-Kaukasus
opstandelingen en, later, Islamitische Staat moedigden predikanten en rekruten aan om naar Azerbeidzjan te reizen.
Bakoe reageerde door het worden van een buitenlandse strijder strafbaar te stellen. Alleen een seculiere staat kan eisen
dat religieuze bewegingen geen leiding mogen ontvangen van, of mogen fungeren als de politieke vertegenwoordiger van een buitenlandse
regering of een buitenlandse ideologie.
Dat is de kern van de verdediging van het secularisme in Azerbeidzjan.
Secularisme ontkent dat Teheran het recht heeft om te beweren dat het namens de sjiieten van Azerbeidzjan spreekt. Het stelt de staat in staat
om religieuze organisaties te registreren en diegenen te weigeren die discriminatie of geweld prediken. Het
houdt de geestelijkheid buiten de partijpolitiek. Ten slotte voorkomt het dat religieuze identiteit de
primaire as van loyaliteit waarop een vijandige buur graag zou willen opereren.
De test van Ankara
De meest recente test van het model van Bakoe kwam niet van Teheran, maar van zijn nauwste bondgenoot. Zoals Paul
Goble schrijft voor de Jamestown Foundation, verbood Azerbeidzjan leerlingen om de hijab te dragen in
openbare scholen op 21 september en breidde de beperking op 6 oktober uit tot leraren. Ambtenaren
vermeden het om een dreiging van Iran de schuld te geven, maar de maatregel werd algemeen gezien als een poging om te voorkomen dat scholen
te voorkomen dat ze broedplaatsen worden van door Iran gesteund radicalisme.
Leerlingen, ouders en activisten protesteerden, en sommigen werden gearresteerd. Goble stelt dat het verbod
de grenzen van de formule “één natie, twee staten” heeft blootgelegd, omdat het Turkije van president Recep Tayyip
Erdoğans Turkije, dat de islam in de staatsideologie heeft verweven, het seculiere model van Bakoe niet langer deelt.
model. Demonstranten in Istanbul scandeerden dat “zo’n staat niet onze broeder kan zijn”, terwijl de Azerbeidzjaanse
President Ilham Aliyev antwoordde dat Turkije niet het recht heeft om Azerbeidzjan te leren hoe het moet leven.
Ragip Soylu van Middle East Eye meldt dat het geschil escaleerde tot ongekende aanvallen op
Ankara door de Azerbeidzjaanse media, slechts twee weken nadat Türkiye voor $ 500 miljoen aan defensiecontracten had ondertekend
in Bakoe. Dit begon toen president Aliyev Ankara berispte vanwege Erdoğans kritiek bij de VN op
belemmeringen voor het onderwijs van moslimmeisjes, en escaleerde toen presidentieel adviseur Oktay Saral en
de vicevoorzitter van de AKP, Leyla Şahin Usta, Bakoe aanspoorden om het verbod terug te draaien. Bakoe zou
het ontslag van Saral hebben geëist, terwijl media de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Hakan Fidan ervan beschuldigden een complot te smeden
van onrust en de AKP (Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling [Adalet ve Kalkınma Partisi]), de regerende
partij in Turkije, van het exporteren van de ideologie van de islamisten en de Moslimbroederschap via ngo’s en de
TIKA (Turks Agentschap voor Samenwerking en Coördinatie).
Turkije is misschien niet in staat om de acute gevoeligheid van deze kwesties te beseffen vanwege de dreiging
van het Iraanse extremisme. Het secularisme van Bakoe is gericht tegen elke buitenlandse mogendheid die probeert
het religieuze leven in Azerbeidzjan vorm te geven, zelfs een bondgenoot op basis van een verdrag zoals Türkiye.
De orthodoxie en het Kremlin
Laten we nu eens kijken naar de christelijke kant van de Zuid-Kaukasus, waar de dreiging niet afkomstig is van een revolutionaire
staat zoals Iran, maar een patriarchaat. De Russische-orthodoxe kerk onder patriarch Kirill is
een pijler geworden van de ideologie van de “Russische Wereld” van het Kremlin en zegent de oorlog van Rusland tegen
Oekraïne als een “heilige oorlog”.
Oekraïne heeft stappen ondernomen om de Russische Orthodoxe Kerk te beperken op grond van het feit dat zij
heeft samengewerkt met de Russische agressor. Georgië en Armenië hebben nog geen vergelijkbare
en hun kerken blijven pro-Russisch.
Georgië
De Georgisch-Orthodoxe Kerk is de meest vertrouwde instelling van het land, en gedurende bijna een halve
eeuw belichaamde Patriarch Ilia II deze. Hij volgde een opleiding aan de Theologische Academie van Moskou, maar hij
riep hij ook op tot een einde aan de vijandelijkheden toen Rusland in 2022 Oekraïne binnenviel en zag hij een moderniserend
potentieel zag in samenwerking met de EU.
Toen hij op 17 maart 2026 overleed, veranderde de situatie. Binnen twee weken gaf de Russische SVR
(Buitenlandse Inlichtingendienst) een ongebruikelijk directe verklaring uit waarin de Oecumenische
Patriarch van Constantinopel Bartholomeus I ervan beschuldigde te proberen de Georgische Kerk te destabiliseren, wat
analisten interpreteerden als een poging van het Kremlin om aanspraak te maken op de opvolging. Op 11 mei verkoos de Georgische kerkraad
de Raad Shio Mujiri, die al lang als iemand wordt gezien die nauw verbonden is met de regerende partij Georgische Droom en met de
Russisch-orthodoxe Kerk.
Patriarch Mujiri staat bekend om zijn vijandige retoriek jegens “liberale ideologieën” en hij was tegenstander van
autocefalie voor de Orthodoxe Kerk van Oekraïne. Beweringen dat het Kremlin zijn weg heeft geëffend
blijven speculatief, en het Patriarchaat ontkent ze.
Toch is het patroon moeilijk over het hoofd te zien. Georgië, een land dat in 2008 een oorlog tegen Rusland verloor,
heeft nu een kerkhiërarchie waarvan het conservatieve wereldbeeld anti-Europees is en overeenkomt met dat van het
van het Kremlin, en een regeringspartij die het idee heeft geopperd om van de orthodoxie de staatsreligie te maken.
Armenië
De Armeense Apostolische Kerk heeft de Armeense identiteit eeuwenlang bewaard zonder een eigen staat,
eigen staat, maar haar hiërarchie is niet geïsoleerd van Moskou. Het Poolse Centrum voor Oosterse Studies merkt op
dat de broer van Catholicos Karekin II, aartsbisschop Yezras, aan het hoofd staat van het bisdom van de Kerk dat
het grootste deel van Rusland, Wit-Rusland, Moldavië en Centraal-Azië.
In 2024 leidde aartsbisschop Bagrat Galstanyan pro-Russische protesten waarin het aftreden van premier
het ontslag van premier Nikol Pashinyan eisten. In juni 2025, enkele dagen nadat de Russisch-Armeense oligarch Samvel
Karapetyan werd gearresteerd omdat hij de Kerk openlijk steunde en opriep tot politieke verandering,
werden Galstanyan en aartsbisschop Mikael Ajapahyan vastgezet wegens een vermeend complot om de macht te grijpen.
De Kerk, Karapetyan en de oppositie ontkennen de aanklachten en bestempelen ze als politieke
vervolging.
Wat de rechtbanken ook concluderen, de nasleep van de verkiezingen is veelzeggend. In juni 2026 behaalde Pashinyans Burgerlijk
Contract ongeveer 49,7 procent van de stemmen en 64 zetels, maar Karapetyans pro-Russische Strong
Armenië van Karapetyan eindigde als tweede met 29 procent. Een blok dat is opgebouwd rond een met Rusland gelieerde oligarch die
de zaak van de Kerk verdedigde, heeft nu bijna een derde van de zetels in het Armeense parlement.
De invloed van het Kremlin in Jerevan verloopt via oligarchen en de pro-Russische Armeense Kerk.
Eén kwetsbaarheid, twee beschermheren
Het wapen van Iran is de leerstelling; dat van Rusland is hiërarchie en gemeenschap. De mechanismen verschillen, maar de
kwetsbaarheid is dezelfde: een religieuze instelling met transnationale banden, diepgaand maatschappelijk gezag en
weinig afstand tot de netwerken van een buitenlandse beschermheer. Azerbeidzjan verkleinde die kloof door erop aan te dringen dat
religie onderworpen moet zijn aan nationale wetten en niet verantwoording hoeft af te leggen aan een externe macht. Georgië, waarvan de Kerk
een bevoorrechte status geniet krachtens een overeenkomst met de staat uit 2002, en Armenië, waar de
de Kerk verweven is met de nationale identiteit, lieten de deur op een kier staan voor de invloed van het Kremlin. Een kerk
die niet door haar eigen samenleving bekritiseerd, gereguleerd of ter discussie gesteld kan worden, is een aantrekkelijk doelwit voor een
buitenlandse inlichtingendienst, in dit geval de Russische. Een moskee is niet anders, in dit geval Iraans.
Nationale soevereiniteit is ondeelbaar. Een staat die een buitenlandse hoofdstad toestaat om de
benoemingen, financiën en politieke boodschappen van zijn dominante religieuze instantie laat bepalen, heeft een deel van zijn buitenlands en veiligheidsbeleid
een deel van zijn buitenlands en veiligheidsbeleid uitbesteed.
Wat volgt
Westerse beleidsmakers zouden er verstandig aan doen om het seculiere model van Azerbeidzjan te steunen en om
transparantie van Georgië en Armenië te eisen over de buitenlandse banden en de financiering van geestelijke
netwerken. Voor deze drie samenlevingen zelf is de les dat onafhankelijkheid niet alleen aan
alleen door hun grenzen. Waar een buitenlandse mogendheid de kerk of moskee kan bereiken, kan zij ook
burgers.
Secularisme in Azerbeidzjan staat niet vijandig tegenover religie of de islam. Het is een uitspraak over wie
soeverein is. Bakoe begreep dit al vroeg, net als Oekraïne, terwijl Tbilisi en Jerevan het laat leren
laat en ten koste van hun nationale soevereiniteit.
Taras Kuzio is hoogleraar Politicologie aan de Nationale Universiteit van de Mohyla-academie van Kiev, co-
redacteur van Russia and Modern Fascism. Nieuwe perspectieven op de oorlog van het Kremlin tegen Oekraïne
(Columbia University Press, 2025) en auteur van Russian Nationalism and the Russian-Ukrainian War
(Routledge, 2022 en 2027).
