Van nucleaire ontwapening en de oorlog in Oekraïne tot waterzekerheid, Gaza en kunstmatige intelligentie: Kazachstan heeft de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties aangegrepen om te betogen dat internationale samenwerking opnieuw tastbare resultaten moet opleveren.
Op een moment van toenemende geopolitieke verdeeldheid heeft Kazachstan een breedgedragen oproep gedaan voor hernieuwde internationale samenwerking, waarbij het waarschuwde dat de uitholling van het vertrouwen tussen landen zowel de mondiale veiligheid als het vermogen van internationale instellingen om effectief op crises te reageren, bedreigt.
Tijdens het Algemeen Debat van de 81e zitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York op 25 september plaatste de Kazachstaanse minister van Buitenlandse Zaken Mukhtar Tileuberdi (op de foto) het herstel van het vertrouwen centraal in de buitenlandse-politieke boodschap van zijn land.
Kazachstan blijft volgens hem toegewijd aan de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties en ziet multilateralisme niet als een abstract diplomatiek concept, maar als een praktisch middel om gemeenschappelijke punten te vinden en gezamenlijke mondiale uitdagingen aan te pakken.
De toespraak weerspiegelde een steeds prominenter onderdeel van de internationale positionering van Kazachstan: dat middenmachten een grotere rol kunnen spelen bij het overbruggen van geopolitieke verdeeldheid in een tijd waarin de betrekkingen tussen de grootmachten steeds moeilijker worden.
Tileuberdi waarschuwde dat het internationale recht geen vertrouwen kon afdwingen als het selectief werd toegepast en voerde aan dat internationale instellingen hun relevantie moesten aantonen door middel van resultaten.
Dat argument strekte zich rechtstreeks uit tot de hervorming van de Verenigde Naties zelf.
Kazachstan sprak zijn steun uit voor het hervormingsinitiatief UN-80, maar benadrukte dat de herstructurering uiteindelijk moet worden beoordeeld aan de hand van de vraag of de organisatie beter wordt in het voorkomen van conflicten, het reageren op crises en het boeken van resultaten voor haar lidstaten.
De hervorming van de Veiligheidsraad blijft centraal staan in dat debat. Kazachstan pleitte voor een bredere vertegenwoordiging van Azië, Afrika en Latijns-Amerika, samen met een sterkere stem voor ontwikkelingslanden en middenmachten.
Het Kazachse ministerie van Buitenlandse Zaken omschreef de interventie vervolgens als een uiteenzetting van de prioriteiten van het land op het gebied van politieke transformatie, internationale veiligheid, duurzame ontwikkeling, milieubescherming en waterveiligheid. (Regering van Kazachstan)
Nucleaire ervaring vormt de veiligheidsboodschap van Kazachstan
Nergens is de internationale boodschap van Kazachstan sterker geworteld in zijn eigen geschiedenis dan op het gebied van kernwapens.
Vijfendertig jaar na de sluiting van het nucleaire testterrein van Semipalatinsk gebruikte Kazachstan opnieuw het VN-platform om te pleiten voor hernieuwde nucleaire diplomatie.
Het land erfde na de ineenstorting van de Sovjet-Unie wat toen het op drie na grootste nucleaire arsenaal ter wereld was, maar deed vervolgens afstand van die wapens. Tileuberdi vertelde de Algemene Vergadering dat deze ervaring de overtuiging van Kazachstan aantoont dat het afzien van kernwapens zijn veiligheid en internationale positie eerder heeft versterkt dan verzwakt.
Tegen de achtergrond van hernieuwde internationale spanningen riep Kazachstan op tot het hervatten van de dialoog op hoog niveau tussen de kernmachten en zei het bereid te zijn om een van hun toekomstige bijeenkomsten te organiseren.
Astana blijft ook zijn voorstel voor een Internationaal Agentschap voor Biologische Veiligheid promoten als een mechanisme om het Verdrag inzake Biologische Wapens te versterken.
De interventie vond plaats vlak voor de Internationale Dag voor de Volledige Uitbanning van Kernwapens op 26 september. VN-functionarissen waarschuwden eveneens dat het recente gebrek aan consensus over ontwapening en non-proliferatie aantoont hoe moeilijk het is om de samenwerking te handhaven in een steeds meer verdeelde internationale omgeving. (Het Bureau van de Verenigde Naties in Genève)
Oekraïne, export via de Zwarte Zee en energiezekerheid
Kazachstan ging ook in op een van de meest gevoelige uitdagingen waarmee Europa wordt geconfronteerd.
Tileuberdi zei dat zijn land diep bezorgd bleef over de oorlog in Oekraïne en herhaalde het standpunt van Kazachstan dat zelfs de moeilijkste conflicten uiteindelijk via diplomatie en onderhandelingen moeten worden opgelost.
Maar de verklaring ging nog verder door expliciet in te gaan op aanvallen die de eigen economische belangen van Kazachstan schaden.
Kazachstan veroordeelde herhaalde drone-aanvallen op infrastructuur die wordt gebruikt voor de export van Kazachse ruwe olie, waaronder incidenten waarbij commerciële schepen in het Zwarte-Zeegebied betrokken waren.
De regering voerde aan dat dergelijke aanvallen een risico vormen voor de civiele scheepvaart, de internationale handel en de stabiliteit van de mondiale energievoorziening, en riep op om kritieke civiele infrastructuur en de commerciële scheepvaart te beschermen in overeenstemming met het internationaal recht.
Voor Europa heeft de kwestie een extra dimensie. Kazachstan is een steeds belangrijkere energie- en transportpartner geworden voor Europese markten die op zoek zijn naar gediversifieerde aanvoerroutes tussen Centraal-Azië en Europa.
De toespraak bij de VN koppelde daarom de traditionele diplomatieke nadruk van Kazachstan op dialoog aan een meer directe zorg: het in stand houden van de werking van internationale transport- en energiecorridors tijdens perioden van conflict.
Gaza en een bredere rol bij vredeshandhaving
Het Midden-Oosten vormde een ander belangrijk onderdeel van de toespraak.
Kazachstan herhaalde zijn steun voor een via onderhandelingen tot stand gekomen tweestatenoplossing met een onafhankelijke en levensvatbare Palestijnse staat die in vrede en veiligheid naast Israël leeft.
Het benadrukte ook de noodzaak van humanitaire hulp, bescherming van burgers en wederopbouw in Gaza.
In de toespraak werd gewezen op de bestaande vredeshandhavingsbijdrage van Kazachstan via UNDOF en UNIFIL en werd gezegd dat het land bereid was om praktische verantwoordelijkheid op zich te nemen bij internationaal gemandateerde stabilisatie-inspanningen.
Kazachstan zei ook dat het van plan was om toe te treden tot de Abraham-akkoorden, die het beschouwt als een extra diplomatiek platform dat het door de VN geleide proces naar een tweestatenoplossing zou kunnen versterken in plaats van vervangen.
De aanpak sluit aan bij de bredere inspanningen van Kazachstan om relaties met concurrerende politieke blokken te onderhouden en tegelijkertijd de dialoog centraal te stellen in zijn buitenlands beleid.
Water komt naar voren als een wereldwijde veiligheidskwestie
Een van de meest toekomstgerichte elementen van de toespraak was de poging van Kazachstan om waterzekerheid hoger op de internationale agenda te plaatsen.
Voor Centraal-Azië is de kwestie bijzonder urgent.
Water vormt een schakel tussen landbouw, elektriciteitsopwekking, klimaatbestendigheid, volksgezondheid en de betrekkingen tussen buurlanden. Kazachstan voerde bij de VN aan dat de bestaande mondiale regelingen voor waterbeheer te gefragmenteerd zijn om die uitdagingen het hoofd te bieden.
President Kassym-Jomart Tokayev heeft daarom de oprichting voorgesteld van een Internationale Waterorganisatie onder auspiciën van de Verenigde Naties.
Het doel hiervan zou zijn om een coherenter en verantwoordelijker systeem van internationaal waterbeheer te creëren en de uitvoering van overeenkomsten tussen staten te verbeteren.
Kazachstan is van plan het voorstel verder te promoten in verband met de Waterconferentie van de Verenigde Naties van 2026 in Abu Dhabi.
Het initiatief maakt deel uit van een breder milieuprogramma dat in de toespraak werd belicht, waaronder de Regionale Ecologische Top in Astana en voorstellen met betrekking tot de bescherming van het Aralmeer en de riviersystemen van de Amoedarja en de Syrdarja.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft waterzekerheid ook benadrukt als een van de centrale internationale thema’s die Tileuberdi tijdens de Algemene Vergadering naar voren heeft gebracht. (Regering van Kazachstan)
Kazachstan plaatst AI-governance op de diplomatieke agenda
De toespraak toonde ook aan hoe snel kunstmatige intelligentie van de technologiesector naar de reguliere internationale diplomatie is overgestapt.
Kazachstan zegt dat het in eigen land investeert in computerinfrastructuur, digitale capaciteit en AI-vaardigheden en dat het zowel een wet inzake kunstmatige intelligentie als een nieuwe digitale code heeft aangenomen.
Maar Tileuberdi waarschuwde dat technologische ontwikkeling zonder adequaat beheer de ongelijkheid zou kunnen vergroten, de digitale kloof zou kunnen vergroten en nieuwe veiligheidsrisico’s zou kunnen introduceren.
Er werd bijzondere aandacht besteed aan de militaire implicaties.
Het gebruik van AI in oorlogsvoering en cyberoperaties zou volgens de minister verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor de internationale stabiliteit, waardoor menselijk toezicht en internationale regels steeds belangrijker worden.
Kazachstan steunde daarom een grotere internationale samenwerking via VN-mechanismen die zich bezighouden met ICT-beveiliging en AI-governance, terwijl het het UN ESCAP Asia-Pacific Digital Solutions Centre in Almaty promootte als een regionaal platform voor samenwerking.
Een argument van een middenmacht voor het herstellen van het vertrouwen
Samen vormen de voorstellen iets breders dan een lijst van de diplomatieke prioriteiten van Kazachstan.
Ze weerspiegelen een argument over hoe landen buiten de traditionele blokken van grootmachten kunnen opereren in een meer gefragmenteerd internationaal systeem.
Kazachstan probeert zijn ervaring als staat die kernwapens heeft ontmanteld, als energieproducent in Centraal-Azië, als land dat wordt blootgesteld aan grensoverschrijdende waterdruk en als land met een steeds ambitieuzere digitale economie, te verenigen in één enkel buitenlands beleidsverhaal.
Dat verhaal legt aanzienlijk gewicht op de VN.
In plaats van te stellen dat multilaterale instellingen irrelevant zijn geworden, is het standpunt van Kazachstan dat ze representatiever en effectiever moeten worden.
De conclusie van de minister van Buitenlandse Zaken vatte dat argument samen in een eenvoudige diagnose: het internationale systeem lijdt onder een gebrek aan vertrouwen, en vertrouwen kan alleen worden hersteld door meer samenwerking in plaats van minder.
Internationale instellingen moeten volgens hem tastbare voordelen opleveren, terwijl de staten zelf hun verplichtingen moeten nakomen en de overeengekomen wereldwijde normen moeten respecteren.
De uitgesproken keuze van Kazachstan is daarom “samenwerking boven confrontatie” — vergezeld van een reeks voorstellen die bedoeld zijn om dat principe te vertalen in instellingen, onderhandelingen en praktische internationale initiatieven.
In een Algemene Vergadering die wordt gedomineerd door oorlogen, geopolitieke rivaliteit en bezorgdheid over de toekomst van de internationale orde, was de boodschap van Kazachstan dat middelgrote mogendheden niet aan de zijlijn hoeven te blijven staan.
Ze kunnen proberen de diplomatieke ruimte te creëren waarin de samenwerking blijft bestaan wanneer de betrekkingen tussen grotere mogendheden steeds moeilijker worden.
